19
اسلامى سازى معرفت: ديروز و امروز

اسلامى سازى معرفت: ديروز و امروز۱

دكتر طه جابر العلوانى۲

ترجمه مسعود پدارم

مقدمه

در روند پيشرفت، انتقاد مداوم و تلاش براى بدست آوردن جزئيات از امور كلى و عام لازم است. اسلامى سازى معرفت و برنامه كار آن در آغاز به گونه‏اى كلى و عام مطرح شد. در مرحله اول تمركز بر انتقاد از اسلام سنتى و روش شناسيهاى غربى، سپس مطرح كردن اسلامى سازى معرفت و بيان اهميت آن بود. چاپ اول رساله »اسلامى سازى معرفت« اصولى را مشخص كرد كه براى هر گونه تلاش در راه ساختن يك پارادايم ۳. اسلامى درباره معرفت ضرورى بود كه اين پارادايم مى‏بايست مبتنى بر جهان‏بينى اسلامى و مفاهيم و عوامل سازنده آن باشد. اين رساله، به طور خلاصه، جنبه فكرى اسلامى سازى معرفت را نيز مطرح مى‏ساخت. اما تمركز اصلى بر جنبه‏هاى عملى ايجاد كتب درسى براى استفاده در تدريس علوم اجتماعى بود؛ چرا كه در زمانى كه جهان اسلام بهترين متفكرينش را در برابر غرب و تهاجم فكرى و فرهنگى غرب از دست داده بود، اين به عنوان اولويت اول مطرح شد. از اين رو دوازده مرحله به عنوان مبنا برايش مشخص شد كه از آن نقطه، فراهم سازى متون مقدماتى علوم اجتماعى آغاز مى‏شود.
برنامه كار و اصولى كه در آن رساله )اسلامى سازى معرفت( مفصلاً بيان شده بود با مشتاقان زيادى مواجه شد، چرا كه نمايانگر تلاش فكرى نوينى بود. پذيرش زيادى نسبت به اين انديشه نو وجود داشت و بسيارى از محققين در حمايت از آن تعجيل كردند. در واقع شهرت اسلامى سازى معرفت و اشتياق نسبت به آن به گونه‏اى بود كه برخى نهادهاى دانشگاهى فوراً تلاش كردند تا به مفاهيم آن شكلى عملى ببخشند. اما عده‏اى، شايد به خاطر شيوه عمل گرايانه‏اى۴ كه ابتدا اسلامى سازى با آن بيان شد، نتوانستند اصول روش شناختى اسلامى سازى معرفت را تشخيص دهند. در نتيجه آنها اين ايده را كمى بيش از تلاشى ساده انگارانه براى اينكه معرفت جاى خود را به معرفت تا حدى اسلامى شده بدهد، در نظر آوردند. علاوه بر اين دسته از منتقدان، گروهى نيز در پى استهزاء اين تلاشها برآمدند و عده‏اى هم كه هميشه عادت دارند هر چيزى را طبق تصورات ذهنى خود تفسير كنند. برخى از افراد نيز تا آنجا پيش رفتند كه كار اسلامى سازى معرفت را تلاشى از سوى بنيادگرايان اسلامى براى تبديل فرهنگ و جهان انديشه به ابزارى براى كسب قدرت سياسى دانستند. بدون ترديد اين نحوه نگرش بود كه اسلامى سازى معرفت را به عنوان گفتمانى۵ ايدئولوژيك مطرح كرد؛ گفتمانى كه در برابر گفتمان روش شناسانه و شناخت شناسانه قرار مى‏گيرد.
به همين نحو، مسحور شدگان دانش كنونى غرب )كه بر اين تصورند كه اين دانش موجد محصولاتى است به لحاظ علمى عينى، و با كارايى عام(، پنداشتند كه اسلامى سازى معرفت علامت بيمارى انكار آگاهانه يا ناخودآگاهانه »ديگران« است. از نظر آنان كار اسلامى سازى معرفت بازتاب خود اثباتى در ميان مسلمانان بود كه از طريق توصيف هر امر مهم به عنوان امرى اسلامى نمود پيدا مى‏كند. عده‏اى آن را بيانيه‏اى ديدند در مورد اشتياق به تسلط اسلام گرايان بر هر چيز در دولت و جامعه از جمله دنيوى )سكولار( يا با علوم اجتماعى و به ويژه علوم انسانى. اين اشتياق به تسلط از نطر آنان از اين طريق صورت مى‏پذيرفت كه قلمرو دانش پژوهى در انحصار مسلمانان در آيد، حقوق ماركسيستها، چپها، دنياگرايان )سكولاريتها( در جهان اسلام و جهان غرب نسبت به دانش پژوهى سلب شود، و يا دست كم سخن گفتن راجع به هر چيز كه به جامعه مسلمانان و اسلام مربوط مى‏شود در صلاحيت اسلام گرايان قرار گيرد.۶ اما واقعيت اين است كه چنين تصورى در مورد افرادى كه دست‏اندر كار اسلامى‏سازى معرفت اند صادق نيست.
مكتب اسلامى سازى معرفت بر اين نكته واقف است كه ممكن است سالها طول بكشد تا مسائل روش‏شناسى و شناخت‏شناسى اين مكتب، به نحوى قطعى روشن گردد. در واقع اصول و موازين را نمى‏توان طى اعلاميه‏اى همچون اطلاعيه‏هاى رسمى، يا بيانيه‏هاى حزبى روشن كرد بلكه اين امور را بايد به عنوان علايم راهنما در جاده‏اى تلقى كرد كه منتهى به آن گونه فراگيرى است كه به اصلاح ذهن مسلمانان كمك مى‏كند، به طريقى كه مسلمانان جهان بتوانند به بحرانهاى فكرى خود پرداخته، فعالانه در پى تلاش براى پرداختن به بحرانهاى فكرى ديگر بخشهاى جهان باشند. به علاوه، آنها كه دست اندركار اسلامى سازى معرفت اند، تصديق مى‏كنند كه كارهاى فكرى، به ويژه در اين سطح، نمايانگر مشكلترين و پيچيده‏ترين فعاليت در هر جامعه است، و نيز درك مى‏كنند كه ثمرات اين تلاش ممكن است براى دهه‏ها يا حتى نسلها، به دست نيايد. حتى زمانى كه اين ثمرات بدست آيد تفكر مسلمانان به پايان نرسيده است، چرا كه دانش و معرفت حد و مرزى ندارد و آفرينش خداوند بالاتر از دانش بشرى است... و در برابر هر انسان عالم، اعلمى وجود دارد. هم چنانكه گوهر معرفت و بنيان آن، به معناى عام كلمه، روش است پيام اسلام نيز يك روش كامل براى زندگى است، و نه دسته‏اى مشخص از خط مشيها، البته اصول بنيادينى نيز دارد كه در اوضاع متفاوت زمانى و مكانى تغيير نمى‏كنند.۷ فضلاى مكتب فكرى اسلامى سازى معرفت هنگامى كه از اسلامى سازى معرفت صحبت مى‏كنند در پى آن نيستند كه به شيوه‏اى كلاسيك )شناخته شده( تعريفى جامع و مانع از اين اصطلاح ارائه دهند؛ بلكه فقط به گونه‏اى كلى از آن صحبت مى‏كنند، و در واقع اين اصطلاح عنوانى نه چندان دقيق است كه مفهوم كلى كار اسلامى سازى معرفت و اولويتهاى آنرا در بر دارد. به عنوان مثال: تعريف »عماالدين خليل« را در نظر مى‏گيريم:
اسلامى سازى معرفت يعنى در گير شدن در جستارى فكرى، از طريق بررسى، تلخيص، ارتباط، و انتشار از منظرى كه اسلام به زندگى، انسان و جهان مى‏نگرد.۸
و يا »ابوالقاسمّ حاج حمد« مى‏گويد:

1.رهيافت، ش ۱۱، زمستان ۱۳۷۴. مشخصات اصل مقاله چنين است: .The American Journal of«Islamization of Knowledge; Past and Future» Social Sciences , Vol.۱۲ , No۲ , Summer ۱۹۹۵,Islamic Taha al . Alwani

2.عضو آكادمى فقه سازمان كنفرانس اسلامى، رئيس شوراى فقه امريكاى شمالى و رئيس مؤسسه بين‏المللى انديشه اسلامى در هيرندن )ايالت ويرجينياى امريكا(.

3.paradigm = سرمشق، نمونه عالى، الگو

4.pragmatic.

5.discourse.

6.طبق برداشت مؤسسه بين‏المللى تفكر اسلامى، اسلامى سازى معرفت مفهوم روش‏مندانه نظاموارى است كه تلاش مى‏شود توسط اين مؤسسه، شاخه‏هاى مختلف آن و نمايندگان آن به نحوى عملى توسعه و تحقق يابد. اما به نظر مى‏ايد اين مفهوم به طور عام در محافل مختلف ديگرى مورد استقبال قرار گرفته و تحت چنين نامى )با نامهاى مشابهى كه از سر توجه يا بدون توجه انتخاب شده است( آثار زيادى انتشار يافته است. اين مؤسسه به هيچ روى خود را مسوول كارى كه به وسيله اين گروه‏ها انجام گرفته و يا ديدگاه‏هايى كه از سوى آنها ارائه شده است نمى‏داند. در واقع كار انجام گرفته توسط آنها اين موضوع را بر حسب روش‏شناسى و به نحوى فراگير، كه ويژگى توجه اين مؤسسه به اين موضوع است، بيان نمى‏كند؛ چنانكه اين واقعيت از طريق نوشته‏ها و آثار انتشار يافته بارز است.

7.اينها مسائلى را شامل مى‏شود چون پايه‏هاى ايمان، وظايف تجويز شده، اعمال پرستش، اعمال و اصول منع شده، و چيزهايى كه براى محققين مشخصى به عنوان »اركان اساسى اسلام« شناخته شده است.

8.عمادالدين خليل، مدخل الى اسلامية المعرفة )هيرندن، نيرجينيا: المعهد العالمى للفكر الاسلامى، ۱۹۹۱ م(.


اسلامى سازى معرفت: ديروز و امروز
  • نام منبع :
    اسلامى سازى معرفت: ديروز و امروز
    موضوع :
    فلسفه علوم انساني
    شماره :
    3
تعداد بازدید : 1941
صفحه از 43
پرینت  ارسال به